top of page
नेपालका रैथाने आसामी बादरका वयस्क भाले, पोथी र तिनका बच्चा (सौजन्य: लक्ष्मण खनाल)

२० वर्षपछी सुल्झिएको नेपाली रैथाने आसामी बाँदरको रहस्य ।


 

English

 

लक्ष्मण खनाल हराएका थिए ।


नेपालको सुदूर पश्चिमी छेउमा पर्ने अपी नम्पा संरक्षण क्षेत्रको घना जंगलमा आसामी बाँदर (चट्टानी बाँदर)को पछि दौडदा दौडदै कुन बेला वन सहयोगीलाई गुमाउन पुगे, खै, उनलाई हेक्का नै भएन । ती बाँदर हुलको एक झलकले खनाल यति प्रफुल्लित थिए की वन सहयोगीको कुरै नसुनी हावासंगै दौडिन पुगे । नदौडीउन पनि किन ? तीन दिनको पट्यार लाग्दो बस यात्रा र बाँकी तीन दिन जङ्गलको कठिनयात्रा आखिर यहि क्षणको लागि त थियो ।


त्यो हतासपुर्ण दौडधुप पछि अन्ततः उनि विश्राम गर्न सक्थे र ती बाँदर हुललाई एकटकले हेरिरहन सक्थे । किन्तु स्थान कहालिलाग्दो थियो । खुट्टा छिस्रिक्क चिप्लियो की शरीर पहराबाट हुइकिदै फेदिमा सुसाएको नदिमा बज्रिन सक्थ्यो । भिराला पहाडका यस्ता अक्करे चट्टानहरु यी बाँदरहरुको मनपर्ने थाकथलो हो, जसले चितुवा जस्ता हिम्स्रक मांसहारी जनावारबाट शरण दिन सक्थ्यो । सानो गुराँसको चेपमा आफुलाई अड्याउदै खनाल ती बाँदरहरुको व्यवहार अवलोकन गर्न थाले । बाँदरका हुल अन्यत्र लाग्न थालेपछि उनि घिस्रिदै तिनीहरुको वासस्थानमा झर्छन र भख्खरै बिस्ट्याएका दिशाको नमूना सङ्कलन गर्छन् । यो नमुना उनको अनुसन्धानको लागि सञ्जिवनी बुट्टी सरह हो ।


नेपालको सुदुर पश्चिमी भूभाग दार्चुला जिल्लामा रेकर्ड गरिएको आसामी बाँदरको हुल । (सौजन्यः लक्ष्मण खनाल)

“अध्ययनको यो पाटो, मेरो लागि गर या मर बराबर थियो,” उनी भन्छन्, “अनुसन्धानाको अस्तित्व नै यी नमुना सङ्कलनमा भर पर्थ्यो ।”


र मुल्य ? बस् केहि दिनको भोकप्यास, थोरै चोटपटक, अनि कठिनाई । "यति भोग्न त म सक्किहाल्छु नि । नत्र आफुलाई पर्यावरणविद् कसरी भनुँ ?,” खनाल मुस्कुराए । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राइमेटोलोजिस्ट र आनुवंशिक विश्लेषक खनालका लागि यी अक्षम्य भूभागमा बाँदरको लागि दौडधुप गर्नु उनको दुई बर्षको अथक प्रयासको सानो भित्री कथा मात्र थियो । उनको अनुसन्धानको तरंगीत पार्ने नतिजा त यस वर्षको प्रारम्भमा जर्नल ‘जुलोजिकल रिसर्च’मा प्रकाशित भैसकेको थियो । अनुसन्धान पत्रले भन्थ्यो “आनुवंशिक अनुसन्धान अनुसार नेपालका आसामी बाँदर (नेपाल पपुलेसन अफ मकाका आसामेन्सिस्) खासमा फरक प्रजातिको बाँदर हुन् ।” यो निष्कर्षले प्राणीशास्त्रको अनुसन्धानको क्षेत्रमा पक्कै प